Gia Lai là một trong những địa bàn tiêu biểu của Tây Nguyên, với điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, dân cư phân bố không đồng đều, trình độ phát triển chưa đồng nhất. Trong bối cảnh đó, các hoạt động của Phật giáo không chỉ giới hạn trong phạm vi tôn giáo mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực xã hội như từ thiện, giáo dục, văn hóa, môi trường và tham gia hệ thống chính trị.

Phật giáo tại Gia Lai là một trong những tôn giáo có quy mô và ảnh hưởng lớn trong đời sống xã hội địa phương. Theo số liệu năm 2025 toàn tỉnh hiện có 461 cơ sở tự viện, 158 chức sắc, 658 chức việc 217.547.000 tín đồ chiếm khoảng 34,5% so với tổng số tín đồ các tôn giáo cả tỉnh (Thống kê của Ban trị sự tỉnh có khoảng 553 cơ sở tự viện, 1.942 Tăng Ni và tỷ lệ tín đồ chiếm khoảng 60% dân số). Điều này cho thấy Phật giáo có vị trí đáng kể trong cấu trúc xã hội.

Trong nhiệm kỳ 2022–2027, tổ chức Phật giáo tỉnh Gia Lai đã có những biến đổi quan trọng, đặc biệt là việc sáp nhập hệ thống tổ chức giữa Gia Lai và Bình Định, hướng tới tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đây là bước điều chỉnh mang tính thích ứng với yêu cầu cải cách hành chính và bối cảnh phát triển mới. Về cơ cấu tổ chức, Ban Trị sự Phật giáo tỉnh được kiện toàn theo hướng chuyên môn hóa, với các ban, ngành hoạt động tương đối đồng bộ trên các lĩnh vực như Tăng sự, giáo dục, hoằng pháp, từ thiện xã hội, văn hóa và truyền thông. Các hoạt động Phật sự được triển khai rộng khắp từ cấp tỉnh đến cơ sở, tạo thành một hệ thống tương đối hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh phát triển xã hội ở khu vực Tây Nguyên, nơi tồn tại nhiều đặc thù về dân tộc, tôn giáo và điều kiện kinh tế – xã hội, Phật giáo Gia Lai không chỉ thực hiện chức năng tôn giáo thuần túy mà còn tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực đời sống xã hội. Thực tiễn hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai nhiệm kỳ 2022–2027 cho thấy Phật giáo đã thể hiện vai trò như một chủ thể xã hội quan trọng, góp phần vào quá trình phát triển theo nhiều chiều cạnh khác nhau.

Thứ nhất, Phật giáo với vai trò tác nhân an sinh xã hội. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của vai trò xã hội của Phật giáo tại Gia Lai là đóng góp trong lĩnh vực an sinh xã hội. Trong nhiệm kỳ 2022–2027, tổng giá trị hoạt động từ thiện xã hội của Phật giáo tỉnh đạt hơn 165 tỷ đồng . Quy mô và phạm vi của các hoạt động này không chỉ dừng lại ở hỗ trợ vật chất đơn thuần mà còn mang tính hệ thống, hướng đến giải quyết các vấn đề xã hội căn bản. Các hoạt động bao gồm cứu trợ thiên tai, hỗ trợ y tế, xây dựng nhà ở cho người nghèo, cấp học bổng và chăm sóc các đối tượng yếu thế. Đáng chú ý, trong các đợt thiên tai và dịch bệnh, các cơ sở Phật giáo đã chủ động huy động nguồn lực, tổ chức cứu trợ kịp thời, góp phần ổn định đời sống người dân.

Thứ hai, Vai trò trong giáo dục đạo đức và phát triển con người. Bên cạnh an sinh xã hội, Phật giáo còn có đóng góp quan trọng trong lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức và hình thành nhân cách. Thông qua hệ thống đào tạo Phật học, các khóa tu, lớp giáo lý và hoạt động hướng dẫn Phật tử, Phật giáo đã truyền tải các giá trị đạo đức như từ bi, nhân ái, vị tha và trách nhiệm xã hội. Hàng nghìn thanh thiếu niên tham gia các khóa tu mùa hè và hoạt động sinh hoạt Phật giáo đã được tiếp cận với môi trường giáo dục mang tính định hướng giá trị. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh một bộ phận thanh niên có nguy cơ lệch chuẩn hành vi dưới tác động của kinh tế thị trường và hội nhập.Ngoài ra, việc đào tạo đội ngũ Tăng Ni có trình độ cao, trong đó có nhiều người được đào tạo ở nước ngoài, không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tôn giáo mà còn đóng góp vào nguồn lực trí thức chung của xã hội. Phật giáo, do đó, không chỉ là nơi bảo tồn tri thức tôn giáo mà còn là một thiết chế giáo dục mang tính xã hội rộng hơn.

Thứ ba, Phật giáo tại Gia Lai có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi văn hóa diễn ra mạnh mẽ. Các cơ sở tự viện không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là không gian văn hóa, nơi lưu giữ các giá trị truyền thống. Thông qua việc tổ chức các lễ hội như Phật đản, Vu lan, cùng với các hoạt động văn nghệ, triển lãm và bảo tồn kiến trúc chùa chiền, Phật giáo đã góp phần duy trì bản sắc văn hóa dân tộc. Những hoạt động này không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng mà còn tạo ra các giá trị văn hóa cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân. Đặc biệt, trong môi trường đa dân tộc của Gia Lai, Phật giáo đóng vai trò như một yếu tố trung gian văn hóa, góp phần dung hòa các khác biệt và thúc đẩy sự giao lưu, gắn kết giữa các cộng đồng.

Thứ tư, Vai trò trong củng cố khối đại đoàn kết và tham gia quản trị xã hội. Một đặc điểm nổi bật của Phật giáo tại Gia Lai là mức độ tham gia tích cực vào hệ thống chính trị – xã hội. Việc nhiều Tăng Ni tham gia các tổ chức như Mặt trận Tổ quốc, Hội đồng nhân dân và các tổ chức xã hội khác cho thấy Phật giáo không đứng ngoài quá trình quản trị mà trở thành một thành tố của hệ thống này. Sự tham gia này có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện. Trước hết, nó góp phần tăng cường sự đồng thuận xã hội, khi các chức sắc tôn giáo – những người có uy tín trong cộng đồng – tham gia vào quá trình ra quyết định và vận động quần chúng; Phật giáo đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân, đặc biệt trong các vấn đề nhạy cảm liên quan đến tôn giáo và dân tộc.

Thứ năm, Vai trò trong thúc đẩy phát triển bền vững. Trong những năm gần đây, Phật giáo tại Gia Lai đã tích cực tham gia vào các hoạt động liên quan đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Thông qua các chương trình vận động chống rác thải nhựa, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu , Phật giáo đã góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề môi trường. Điểm đáng chú ý là các hoạt động này được triển khai trên nền tảng giáo lý Phật giáo, đặc biệt là quan điểm về sự hài hòa giữa con người và tự nhiên. Điều này giúp tạo ra sự gắn kết giữa giá trị tôn giáo và mục tiêu phát triển bền vững, từ đó nâng cao hiệu quả của các chương trình vận động xã hội.

Từ những kết qủa trên, có thể khẳng định rằng Phật giáo tại Gia Lai đã thể hiện vai trò đa chiều trong phát triển xã hội. Không chỉ giới hạn trong phạm vi tôn giáo, Phật giáo đã tham gia vào nhiều lĩnh vực thiết yếu của đời sống xã hội, từ an sinh, giáo dục, văn hóa đến quản trị và môi trường.Về bản chất, Phật giáo đang chuyển từ vai trò “thiết chế tín ngưỡng” sang “tác nhân phát triển xã hội”. Đây là xu hướng phù hợp với bối cảnh hiện đại, khi các nguồn lực xã hội ngày càng được huy động đa dạng để phục vụ phát triển.

Từ thực tiễn hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai nhiệm kỳ 2022–2027, bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, cũng đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để có phát huy tối đa nguồn lực của tôn giáo.

Thứ nhất, thực tiễn cho thấy Phật giáo đã và đang tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực an sinh xã hội, giáo dục, văn hóa và môi trường. Tuy nhiên, trong hệ thống chính sách hiện hành, vai trò này vẫn chưa được nhận diện đầy đủ và thể chế hóa một cách rõ ràng. Hiện nay, phần lớn các hoạt động xã hội của Phật giáo vẫn mang tính tự phát, dựa trên tinh thần tự nguyện và nguồn lực nội tại của cơ sở tự viện và Giáo hội, chưa có cơ chế phối hợp chính thức, ổn định với các cơ quan chức chức năng.

Thứ hai, sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động Phật sự, đặc biệt tại vùng dân tộc thiểu số và vùng sâu, vùng xa, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý nhà nước về tôn giáo như: Hoạt động tôn giáo phân tán, khó kiểm soát; một số biểu hiện tự phát, chưa tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật; khó khăn trong quản lý nhân sự tôn giáo, đặc biệt là Tăng Ni di chuyển giữa các địa phương. Làm thế nào để vừa đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, vừa nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Thứ ba, Gia Lai là địa bàn có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, với những đặc điểm riêng về văn hóa, tín ngưỡng và trình độ phát triển. Trong khi đó, hoạt động của Phật giáo ở khu vực này vẫn chưa thực sự đồng đều. Một số khó khăn như: Điều kiện tiếp cận hạn chế; khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ; thiếu nhân lực phù hợp. Vậy làm thế nào để Phật giáo phát huy vai trò trong vùng dân tộc thiểu số một cách hiệu quả và phù hợp, cần xây dựng các mô hình sinh hoạt tôn giáo đặc thù như thế nào. 

Thứ tư, vấn đề kiểm soát các yếu tố tiêu cực và bảo đảm tính chuẩn mực của hoạt động tôn giáo. Bên cạnh những đóng góp tích cực, vẫn tồn tại một số hiện tượng tiêu cực như: Vi phạm giới luật của một số cá nhân; hoạt động tôn giáo lệch chuẩn…Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của Giáo hội mà còn tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội về tôn giáo. Vì vậy, làm thế nào để tăng cường công tác kiểm soát trong nội bộ Giáo hội, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Giáo hội và cơ quan quản lý nhà nước. 

Thứ năm, sự phát triển của công nghệ số và xu hướng hội nhập quốc tế đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động tôn giáo. Phật giáo Gia Lai đã bước đầu ứng dụng công nghệ trong hoằng pháp và truyền thông, song mức độ còn hạn chế. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để tận dụng công nghệ số trong hoạt động tôn giáo mà vẫn đảm bảo tính chuẩn mực, cần định hướng phát triển Phật giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Thứ sáu, Phật giáo có tiềm năng lớn trong việc tham gia các lĩnh vực như bảo vệ môi trường, giáo dục đạo đức và phát triển cộng đồng. Tuy nhiên, việc khai thác nguồn lực này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Vậy làm thế nào để tích hợp vai trò của Phật giáo vào chiến lược phát triển bền vững của địa phương? Cần có cơ chế khuyến khích và hỗ trợ.

Từ kết quả phân tích vai trò của Giáo hội Phật giáo tỉnh Gia Lai trong phát triển xã hội, có thể đề xuất một số nội dung nhằm phát huy hiệu quả nguồn lực tôn giáo trong bối cảnh hiện nay như sau:

1. Đối với nhà nước:

-  Thực tiễn cho thấy các hoạt động của Phật giáo tại Gia Lai đã đóng góp đáng kể vào an sinh xã hội, giáo dục đạo đức, bảo tồn văn hóa và phát triển cộng đồng. Tuy nhiên, vai trò này hiện vẫn chủ yếu mang tính tự phát, chưa được thể chế hóa đầy đủ trong hệ thống chính sách. Do đó, các cơ quan chức năng cần nhận diện rõ vai trò tích cực của Phật giáo, như một nguồn lực xã hội quan trọng; lồng ghép vai trò của tôn giáo vào các chương trình phát triển kinh tế – xã hội tại địa phương; tạo hành lang pháp lý thuận lợi để các tổ chức tôn giáo tham gia cung ứng dịch vụ xã hội; việc công nhận và phát huy vai trò tích cực của tôn giáo không chỉ góp phần huy động nguồn lực xã hội mà còn nâng cao hiệu quả quản trị xã hội trong bối cảnh hiện đại.

- Tăng cường cơ chế phối hợp giữa Nhà nước và tổ chức tôn giáo. Hiện nay, mối quan hệ giữa chính quyền và tổ chức Phật giáo chủ yếu mang tính hành chính, chưa hình thành được cơ chế phối hợp mang tính bền vững, lâu dài.  Vì vậy, cần thiết lập cơ chế phối hợp chính thức trong các lĩnh vực như: từ thiện xã hội, giáo dục, đạo đức, bảo vệ môi trường…;tăng cường đối thoại định kỳ giữa chính quyền và Giáo hội; phát huy vai trò trung gian của Mặt trận Tổ quốc trong kết nối và điều phối. Cơ chế phối hợp hiệu quả sẽ giúp chuyển từ mô hình “quản lý đơn tuyến” sang “quản trị đa chủ thể”, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả của các hoạt động xã hội.

(2) Đối với Giáo hội

- Một trong những yêu cầu quan trọng đặt ra là nâng cao năng lực tổ chức của Giáo hội, đặc biệt trong bối cảnh các hoạt động Phật sự ngày càng mở rộng và đa dạng. Theo đó, Giáo hội cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng quản lý cho Tăng Ni đảm nhiệm các chức vụ; đổi mới phương thức điều hành theo hướng khoa học, chuyên nghiệp; nâng cao năng lực dự báo và xử lý các vấn đề phát sinh. Việc nâng cao năng lực tổ chức sẽ giúp Giáo hội hoạt động hiệu quả hơn, đồng thời đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập và phát triển.

- Nâng ao chất lượng, chuẩn hoá đội ngũ Tăng Ni và nhân sự Phật giáo. Chất lượng đội ngũ là yếu tố quyết định đến uy tín và hiệu quả hoạt động của Giáo hội. Trong thực tế, vẫn còn tồn tại một số hạn chế về chuẩn mực và năng lực của một bộ phận Tăng Ni. Do đó, cần chuẩn hóa tiêu chuẩn đạo đức, trình độ và năng lực của đội ngũ Tăng Ni; tăng cường công tác đào tạo, giáo dục và kiểm soát nội bộ; xây dựng đội ngũ Tăng Ni vừa có đạo hạnh, vừa có tri thức và kỹ năng xã hội. Đây là điều kiện tiên quyết để Phật giáo phát huy vai trò tích cực trong đời sống xã hội.

(3) Đối với các địa phương

- Các địa phương, đặc biệt là những xã có đặc thù về dân tộc, tôn giáo và điều kiện phát triển – việc khai thác nguồn lực từ các tổ chức tôn giáo có ý nghĩa quan trọng. Chính quyền địa phương cần chủ động phối hợp với Ban trị sự tỉnh, các Tự viện, chức sắc, chức việc trong triển khai các chương trình an sinh xã hội; hỗ trợ, tạo điều kiện cho các hoạt động từ thiện, giáo dục và văn hóa của Phật giáo; lồng ghép nguồn lực tôn giáo vào các chương trình phát triển cộng đồng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa và vùng dân tộc thiểu số. Việc khai thác hiệu quả nguồn lực tôn giáo sẽ góp phần giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, đồng thời thúc đẩy phát triển xã hội theo hướng bền vững và hài hòa.

Từ việc phân tích thực tiễn hoạt động Phật sự của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai nhiệm kỳ 2022–2027, có thể khẳng định rằng Phật giáo đã và đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình phát triển xã hội tại địa phương. Không chỉ dừng lại ở chức năng tín ngưỡng – tôn giáo, Phật giáo đã tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực thiết yếu như an sinh xã hội, giáo dục đạo đức, bảo tồn văn hóa, tham gia quản trị xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

Những đóng góp này thể hiện rõ qua quy mô và hiệu quả của các hoạt động từ thiện, giáo dục, văn hóa và sự tham gia của Tăng Ni vào hệ thống chính trị – xã hội. Qua đó, Phật giáo đã khẳng định vai trò là một tác nhân xã hội tích cực, góp phần cùng với Nhà nước hỗ trợ trong việc giải quyết các vấn đề xã hội ngày càng hiệu quả và bền vững./.

                                                                                  Phạm Văn Nam

  (Trưởng phòng Tôn giáo)

* Ghi chú: 

- Tài liệu tham khảo: Báo cáo tổng kết nhiệm kỳ 2022–2027 của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Gia Lai.

- Báo cáo Tổng kết năm 2025 Sở Dân tộc và Tôn giáo

- Hình: Đồng chí Nguyễn Ngọc Lương - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh thăm và chúc Tết Bính Ngọ Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Gia Lai.